Azərbaycan məktəblərində hər il minlərlə şagird peşə seçimi qarşısında dayanır. Ancaq çox zaman bu seçim onun istəklərinə, bacarıqlarına və ölkənin real ehtiyaclarına yox, “moda olan” sahələrin cazibəsinə, ya da valideynin təzyiqinə əsaslanır. Nəticədə bizdə diplom çox, amma ixtisasına uyğun işləyən az olur.
Bu məqalə bir çağırışdır — gənclər üçün, valideynlər üçün, müəllimlər üçün. Çünki gələcəyin peşəsi artıq “adı havalı” ixtisas deyil; texnologiya ilə, sosial bacarıqlarla və insanın özünü anlamasıyla formalaşan bir bütövdür.
1. Şagirdlərin peşə seçimi zamanı rastlaşdıqları əsas problemlər
a. Özünü tanımadan seçim etmək
Ən böyük problem budur. Şagirdlər çox vaxt nəyi bacardıqlarını, hansı mühitdə parlayacaqlarını bilmədən qərar verirlər. Bəziləri yaxşı riyaziyyat bilir deyə mühəndis olmaq istəyir, halbuki içində dizayn duyğusu, yaradıcılıq potensialı yatır. Digəri biologiyanı sevir, amma tibbi oxumaq fikri onu sıxır. Özünü tanımadan verilən hər qərar bir nöqtədə tıxanır.
b. Məktəblərdə real peşə yönümlü dəstəyin azlığı
Çox az məktəbdə peşə yönümlü psixoloqlar və ya “karyera bələdçiləri” var. Şagirdlər çox zaman ixtisas seçiminin nə demək olduğunu, hansı sahələrin gələcəkdə artacağını və öz maraqlarına uyğun sahələri necə tapacaqlarını bilmir.
c. Sosial təzyiq və “prestij sindromu”
Bir çox şagird valideynin, qohumların və ya cəmiyyətin gözləntiləri ilə seçim edir. “Həkim ol”, “vəkil ol”, “IT oxu, çünki indi dəbdir” kimi cümlələr onların daxili səsini boğur. Halbuki, bəlkə o uşaq üçün ən uyğun sahə pedaqogika, psixologiya, dizayn və ya kənd təsərrüfatı texnologiyalarıdır.
2. Valideynlərin “moda olan” sahələrə yönəlməsi problemi
Valideynlər uşaqlarının gələcəyini təmin etmək istəyir — bu, təbiidir. Amma çoxu ölkənin inkişaf prioritetlərinə, iqtisadi proqnozlara baxmadan qərar verir.
Bu gün valideynlər “IT oxu”, “süni intellekt öyrən” deyirlər, amma bu sahələrin nə qədər ixtisaslaşmış, uzunmüddətli və rəqabətli olduğunu çoxu anlamır.
Bəzən valideyn övladının proqramçı olmasını istəyir, halbuki uşaqda yazı bacarığı, analitik düşüncə yox, amma yüksək emosional zəkası, insanlarla işləmək istedadı var. Belə uşağı zorla proqramlaşdırmaya yönəltmək onun potensialını öldürür.
Əslində, süni intellekt və proqramlaşdırma yalnız texnoloji yox, insan yönümlü sahələrdir. Gələcəyin mühəndisi empatiya bilməli, gələcəyin dizayneri psixoloji davranışları anlamalı, gələcəyin müəllimi texnologiyanı sinifdə tətbiq etməyi bacarmalıdır.
3. Ölkənin inkişaf edən prioritet sahələri ilə peşə seçimi arasında uyğunsuzluq
2025–2026-cı illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatında önə çıxacaq sahələr bunlardır:
- Rəqəmsal texnologiyalar və proqramlaşdırma
- Aqrar texnologiyalar və kənd təsərrüfatı mühəndisliyi
- Turizm və xidmət sənayesi
- Psixologiya, təhsil və sosial xidmətlər
- Enerji və yaşıl texnologiyalar
Bu sahələrdə kadr çatışmazlığı artdığı halda, çox valideyn və şagird “dəbə düşmüş” hüquq, beynəlxalq münasibətlər, ümumi biznes idarəçiliyi kimi ixtisaslara yönəlir. Bu da nəticədə işsizlik, ixtisas uyğunsuzluğu və məyusluq yaradır.
4. Yeni dövrün tələbi: Süni intellekt və İA əsaslı dərslər
Gələcək artıq başladı. Dünyada tədris sistemləri süni intellekt əsaslı fərdi tədris modellərinə keçir. Azərbaycan məktəbləri də bu dalğadan geri qalmamalıdır.
Süni intellekt və proqramlaşdırma sadəcə “kod yazmaq” deyil, problem həll etmə, yaradıcılıq və düşünmə bacarığıdır.
Məktəblərdə süni intellekt, proqramlaşdırma, robototexnika və rəqəmsal düşüncə dərslərinin keçirilməsi şagirdlərə yalnız texnoloji bilik deyil, həm də gələcək qərarvermə bacarıqları qazandıracaq.
Əgər bu dərslər psixoloji yönümlü – yəni, şagirdin maraq və bacarığına uyğun modullaşdırılmış formada keçirilsə, o zaman hər uşaq öz “peşə kimliyini” çox daha erkən tapar.
5. Nəticə: Dəb deyil, dəyər yönümlü seçim
Gələcək peşə seçimi artıq “hansı sahə məşhurdur?” sualına deyil, “mən bu dünyada nəyə dəyər qata bilərəm?” sualına əsaslanmalıdır.
Bu, nəinki fərdin xoşbəxtliyini, həm də ölkənin inkişafını müəyyən edir.
Valideynlər üçün çağırış budur: övladınızı dəbin dalınca yox, dəyərin dalınca aparın.
Müəllimlər üçün çağırış: şagirdə fənni öyrətməkdən çox, özünü kəşf etməyə şərait yaratmaqdır.
Dövlət üçün çağırış: təhsil sistemində süni intellekt əsaslı fərdi peşə yönümlü testlər, analitik təlim modulları və karyera mərkəzlərinin sayını artırmaqdır.
Və ən əsası — gənclər üçün çağırış:
“Dünyanın sənə nə təklif etdiyinə deyil, sən dünyanın nəyinə çevrilmək istədiyinə bax.