XXI əsr artıq “məlumat dövrü” deyil, mənanı anlama dövrüdür.
Artıq uşaq “əzbər bilik”lə deyil, kritik düşüncə, yaradıcılıq, emosional zəka və ünsiyyət bacarığı ilə fərqlənir.
Ancaq sual budur: bizim məktəblər uşaqları bu dünyanın ritminə hazırlayırmı?

1. Dəyişən dünyanın dəyişməyən dərsləri

Hələ də bir çox məktəbdə dərslərin mərkəzində “əzbərləmək” dayanır. Müəllim deyir, uşaq yazır. Dərs bitir, amma uşağın beynində sual qalır: “Bunu real həyatda harada tətbiq edəcəm?”
Əslində, XXI əsrin məktəbi elə bir məkan olmalıdır ki, orada uşaq yalnız bilik yığmasın, öz düşüncəsini formalaşdırsın.

Bilik artıq hər yerdə var — telefonda, axtarış sistemində, süni intellektdə. Amma düşünmək bacarığı hələ də insana məxsusdur.
Bizim təhsil sistemi isə hələ də çox zaman uşaqları “imtahana hazırlayır”, “həyata hazırlamır”.

2. Süni intellekt çağında hansı bacarıqlar əvəzolunmaz qalacaq?

Süni intellekt hesablama, təhlil, yazı və dizayn kimi işləri artıq insandan daha dəqiq görə bilir.
O zaman sual doğur: bəs insan nəyi bacarmalıdır ki, süni intellektin kölgəsində yox olmasın?

Cavab sadə, amma dərindir:
insanlıq bacarıqları.

• Emosional zəka – yəni empatiya, hissləri anlama, qarşıdakının halına uyğun davranmaq.
• Kritik düşüncə – verilən informasiyaya kor inanmaq yox, onu analiz edib nəticə çıxarmaq.
• Yaradıcılıq – mövcud bilikdən yeni məna, yeni ideya yarada bilmək.
• Adaptasiya qabiliyyəti – dəyişən şəraitə çevik reaksiya verə bilmək.
• Komanda işi və kommunikasiya – fərqli düşüncələri bir araya gətirərək ümumi məqsədə xidmət etmək.

Bu bacarıqları süni intellekt öyrənmir.
Onlar yalnız insanın yaşantısından, təcrübəsindən və duyğusundan doğur.

3. Azərbaycan məktəbləri bu bacarıqları necə formalaşdırır?

Bəzən çox səmimi bir paradoks yaranır:
Biz uşaqlardan yaradıcı, azadfikirli, təşəbbüskar olmağı gözləyirik — amma onları sistemin içində hər şeyi eyni cür düşünməyə məcbur edirik.

Məktəblərdə müstəqil düşüncə, layihə əsaslı öyrənmə, komanda işi kimi yanaşmalar hələ də istisna kimidir. Dərs planları çox vaxt “standart nəticə”yə yönəlir, halbuki XXI əsr “standart insan” dövrü deyil.

Psixoloji və sosial bacarıqlar — empatiya, stresslə mübarizə, emosional tənzimləmə, liderlik, qarşılıqlı hörmət — hələ də dərs planlarında ciddi şəkildə öz əksini tapmır.
Halbuki bu bacarıqlar uşağın gələcək peşə və şəxsi həyatında ən həlledici faktor olacaq.

Bir çox müəllimlərin özləri də bu bacarıqlarla bağlı sistemli hazırlıq almır. Nəticədə məktəb uşaq üçün “emosional laboratoriya” deyil, “imtahan meydanı”na çevrilir.

4. Yeni yanaşma: təhsildə insanı mərkəzə qaytarmaq

Əgər biz uşağı gələcəyə hazırlamaq istəyiriksə, o zaman təhsil sistemində üç inqilab baş verməlidir:

• Məzmun inqilabı: Fənlərin içərisinə həyat bacarıqları inteqrasiya edilməlidir. Riyaziyyat təkcə hesablamaq yox, düşünməyi öyrətsin. Ədəbiyyat təkcə şeir yox, empatiya tərbiyə etsin.
• Metod inqilabı: Əzbər yox, layihə, debat, analiz, tədqiqat əsaslı dərs metodları tətbiq edilsin.
• Münasibət inqilabı: Müəllim-şagird münasibəti “nəzarət” yox, “əməkdaşlıq” prinsipi üzərində qurulsun.

Təhsil mühitində “səhv etmək” qorxusu yox, öyrənmək cəsarəti olmalıdır. Çünki yaradıcılıq yalnız azadlıqdan doğur.

5. Gələcəyin məktəbi necə görünür?

Gələcəyin məktəbi – içində kodlaşdırma, süni intellekt, emosional zəka və sosial məsuliyyətin bir arada olduğu yerdir.
Orada uşaqlar yalnız “müəllim üçün” yox, öz gələcəyi üçün öyrənirlər.

O məktəbdə psixoloq yalnız problem həll edən deyil, həm də peşə yönümlü bələdçidir.
Orada “dərs” sözü yerini “layihə”yə, “müəllim” sözü isə “mentor”a verir.
Və ən əsası — orada “uğur” bal ilə yox, təsir ilə ölçülür.

6. Nəticə: gələcəyin diplomu bacarıqdır

Gələcək nə qızıl medalı, nə də sadəcə diplomu tanıyacaq.
O, bacarığı tanıyacaq.
Öz fikrini ifadə edə bilən, dəyişiklikdən qorxmayan, komanda ruhuna sahib, hisslərini idarə edə bilən insan — gələcəyin valyutası məhz odur.

Bizim məktəblərin və ailələrin qarşısında bir sual dayanır:

“Biz övladlarımızı hansı dünyaya hazırlayırıq – keçmişə, yoxsa gələcəyə?”

Cavab bu gün verdiyimiz dərsdə, qoyduğumuz dəyərlərdə və uşağın gözündəki maraqda gizlidir.